สำนักงานสถิติแห่งชาติ ในฐานะเป็นหน่วยงานกลางของรัฐในการดำเนินการเกี่ยวกับสถิติ ในบทบาทของการจัดระบบบริหารสถิติของประเทศให้มีประสิทธิภาพ และเป็นหน่วยงานหลักในการผลิตข้อมูลสถิติที่สำคัญเพื่อติดตาม ประเมินผล และสนับสนุนการดำเนินการตามนโยบายและแผนงานของรัฐ  กลไกหนึ่งที่สำคัญในการขับเคลื่อนบทบาทดังกล่าวไปสู่ความสำเร็จคือ “มาตรฐานสถิติ” ที่เป็นเสมือน “โครงสร้างหลัก” ของการผลิตสถิติเพื่อนำไปสู่การแบ่งปันข้อมูลเพื่อการใช้งานร่วมกัน เกิดการเชื่อมโยงและบูรณาการสถิติของประเทศ ถึงแม้ว่าจะเป็นสถิติที่ผลิตจากหน่วยงานที่ต่างกันหรือจัดทำขึ้นในคาบเวลาที่ต่างกัน  วัตถุประสงค์ในการจัดทำแผนพัฒนามาตรฐานสถิติประเทศไทย พ.ศ. 2557 - 2561 เพื่อเป็นแนวทางการพัฒนา ส่งเสริม และเผยแพร่มาตรฐานสถิติของประเทศให้เกิดบูรณาการและการใช้ประโยชน์จากสถิติทางการร่วมกันอย่างแท้จริง 

 

การประเมินสถานการณ์มาตรฐานสถิติประเทศไทยในปัจจุบัน
ในการจัดทำแผนพัฒนามาตรฐานสถิติฯ ได้ทำการศึกษาวิเคราะห์พระราชบัญญัติ กฎกระทรวง ระเบียบข้อบังคับ กฎหมาย มติคณะรัฐมนตรี หรือแผนการปฏิบัติราชการต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับมาตรฐานสถิติ ศึกษาหน่วยงานสถิติต่างประเทศและองค์กรระหว่างประเทศที่ประสบความสำเร็จ (Best Practice) ด้านการบริหารจัดการมาตรฐานสถิติ  วิเคราะห์สถานะการใช้รหัส คำนิยามหรือคำจำกัดความ และชื่อตัวแปร ในการผลิตสถิติทางการของหน่วยผลิตสถิติ และข้อมูลอื่นๆที่เกี่ยวข้องกับมาตรฐานสถิติ ทำให้เห็นภาพสถานการณ์ด้านมาตรฐานสถิติ และสามารถนำมาใช้เป็นแนวทางการพัฒนาสถิติของประเทศให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล ซึ่งผลการศึกษาดังกล่าว นำมาใช้เป็นข้อมูลในการวิเคราะห์ลักษณะปัจจัยภายในและภายนอก (SWOT Analysis) ของมาตรฐานสถิติ สรุปสาระสำคัญได้ดังนี้

 

ปัจจัยภายใน
ความเข้มแข็งของการจัดทำมาตรฐานสถิติในปัจจุบัน (Strength : S)
1. มีพระราชบัญญัติสถิติ พ.ศ. 2550 ที่กำหนดหน้าที่และภารกิจของสำนักงานสถิติแห่งชาติเกี่ยวกับการพัฒนามาตรฐานสถิติในมาตรา 6 (2) และมาตรา 8 กำหนดหน่วยงานต้องจัดทำสถิติให้เป็นไปตามแผนกำหนดความรับผิดชอบตามมาตรา 6 (5) และดำเนินการให้ถูกต้องตามมาตรฐานสถิติ
2. มีแผนแม่บทระบบสถิติประเทศไทย 2554 - 2558 ขับเคลื่อนให้เกิดการพัฒนามาตรฐานสถิติ โดยระบุไว้ชัดเจนในยุทธศาสตร์ที่ 2 เรื่องการพัฒนามาตรฐานสถิติ
3. มีมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 4 มิถุนายน 2556 ระบุให้กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องรับความเห็นของสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ คือ “การดำเนินงานตามยุทธศาสตร์ที่ 2 เรื่องการพัฒนาข้อมูลสถิติให้มีมาตรฐาน โดยให้ความสำคัญกับมาตรฐานการจัดจำแนกรายการทางสถิติและมาตรฐานการสำรวจและจัดเก็บข้อมูล” และความเห็นของสำนักงาน ก.พ.ร. คือ “สำนักงานสถิติควรวางแผนบริหารจัดการงานมาตรฐานสถิติของประเทศ รวมถึงการส่งเสริมการใช้มาตรฐานสถิติให้สอดคล้องกับการดำเนินการตามแผนพัฒนาสถิติรายสาขา เพื่อให้หน่วยงานภาครัฐสามารถจัดทำข้อมูลสถิติตามที่กำหนดไว้ในแผนพัฒนาสถิติรายสาขาได้อย่างถูกต้องครบถ้วน” ไปพิจารณาดำเนินการต่อ
4. มีกลไกรองรับการพัฒนามาตรฐานสถิติ คือ คณะอนุกรรมการบริหารจัดการคุณภาพและมาตรฐานสถิติและคณะกรรมการที่ปรึกษาวิชาการ 
5. สำนักงานสถิติแห่งชาติมีเป้าหมายชัดเจนในการเร่งพัฒนางานด้านมาตรฐานสถิติและผลักดันสู่การเป็นศูนย์กลางด้านมาตรฐานสถิติของประเทศเพื่อสนับสนุนงานผลิตสถิติทางการ
6. สำนักงานสถิติแห่งชาตินำมาตรฐาน SDMX (Statistics Data and Metadata Exchange)    ซึ่งเป็นกรอบมาตรฐานสากลในการแลกเปลี่ยนข้อมูลสถิติระหว่างหน่วยงานภาครัฐ ซึ่งจำเป็นต้องใช้มาตรฐานสถิติเป็นข้อมูลตั้งต้นในการจัดทำ Common Code List เพื่อการแลกเปลี่ยนข้อมูลสถิติตามกรอบมาตรฐานดังกล่าว
7. สำนักงานสถิติแห่งชาติมีกลุ่มงานอย่างเป็นทางการที่รับผิดชอบในการจัดทำมาตรฐานสถิติ  และบุคลากรในกลุ่มงานมีความรู้และประสบการณ์ในการจัดทำมาตรฐานสถิติ เพื่อใช้ในการผลิตสถิติของสำนักงานสถิติแห่งชาติตามมาตรฐานสากล ซึ่งเป็นพื้นฐานในการบริหารจัดการมาตรฐานสถิติ
8. สำนักงานสถิติแห่งชาติมีเครือข่ายด้านมาตรฐานสถิติ ซึ่งเป็นหน่วยงานทั้งในและต่างประเทศ  ทำให้เกิดความร่วมมือ การสนับสนุน และความสัมพันธ์ที่ดีต่อกันในการพัฒนามาตรฐานสถิติ
 
ความอ่อนแอของการจัดทำมาตรฐานสถิติในปัจจุบัน (Weakness : W)
1. หน่วยงานส่วนใหญ่ยังไม่มีหน่วยสถิติและบุคลากรที่ทำหน้าที่รับผิดชอบงานด้านสถิติอย่างเป็นทางการ  และขาดความรู้ทางด้านมาตรฐานสถิติที่เป็นกลไกเพื่อนำไปสู่การแลกเปลี่ยนและใช้ประโยชน์ร่วมกัน
2. ยังไม่มีหน่วยงานที่ทำหน้าที่เป็นหน่วยงานกลางในการบริหารจัดการมาตรฐานสถิติของประเทศ
3. การสร้างบุคลากรให้มีความรู้ด้านมาตรฐานสถิติต้องอาศัยการสั่งสมประสบการณ์และระยะเวลานาน
4. การสร้างความน่าเชื่อถือและไว้วางใจเพื่อให้หน่วยผลิตสถิติทางการให้การยอมรับและให้ความร่วมมือในการจัดทำมาตรฐานสถิติและนำไปใช้นั้น  ไม่สามารถดำเนินการได้โดยสำนักงานสถิติแห่งชาติเพียงหน่วยงานเดียว แต่จำเป็นต้องมีผู้ทรงคุณวุฒิที่เป็นที่ยอมรับจากหน่วยผลิตสถิติทางการมาช่วยสนับสนุนการทำงาน

 

ปัจจัยภายนอก
โอกาสในการพัฒนามาตรฐานสถิติ (Opportunity : O)
1. มาตรฐานสถิติเป็น 1 ใน 10 ของหลักการพื้นฐานสถิติทางการ (The Fundamental Principles of Official Statistics) ที่คณะกรรมาธิการสถิติแห่งสหประชาชาติให้การรับรอง โดยกำหนดให้ “มีการผลิตสถิติที่สอดคล้องกับมาตรฐานสากล (International co - ordination)” นั่นหมายถึง หน่วยงานสถิติของรัฐในแต่ละประเทศที่มีการประสานและใช้แนวคิด การจัดหมวดหมู่ และวิธีการที่เป็นมาตรฐานและสอดคล้องกับระดับสากล
2. มีหน่วยงานสถิติต่างประเทศและองค์กรระหว่างประเทศเป็นต้นแบบในการผลิตและใช้มาตรฐานสถิติที่ถือว่าเป็นแนวปฏิบัติที่ดีสำหรับประเทศไทย
3. มีมาตรฐาน SDMX (Statistic Data and Metadata Exchange) เป็นกรอบมาตรฐานสากลที่รองรับการแลกเปลี่ยนข้อมูลสถิติ
4. ข้อมูลสถิติจากหลายหน่วยงานยังมีความซ้ำซ้อน ไม่เป็นมาตรฐานเดียวกัน เช่น การกำหนดรหัส นิยาม ชื่อตัวแปรสถิติทางการ ทำให้ไม่สามารถใช้ข้อมูลสถิติร่วมกันได้ 
5. มีความต้องการแลกเปลี่ยนและใช้ประโยชน์จากสถิติร่วมกันมากขึ้น เพื่อเป็นการใช้ทรัพยากรและงบประมาณการผลิตสถิติให้คุ้มค่า จึงทำให้มีความต้องการใช้มาตรฐานสถิติที่เพิ่มมากขึ้นอย่างรวดเร็ว
 
อุปสรรคในการพัฒนามาตรฐานสถิติ (Threat : T)
1. หน่วยสถิติส่วนใหญ่ยังมองไม่เห็นประโยชน์ของมาตรฐานสถิติที่จะทำให้สถิติทางการสามารถบูรณาการและใช้ประโยชน์ร่วมกัน
2. การผลิตมาตรฐานสถิติบางเรื่องต้องอ้างอิงจากมาตรฐานสากล ซึ่งอาจมีแนวคิดและวิธีการที่ซับซ้อน ยากต่อผู้ผลิตและผู้ใช้ในการทำความเข้าใจและนำไปปฏิบัติ
3. กระบวนการพัฒนาให้เกิดมาตรฐานสถิติที่เป็นที่ยอมรับและนำไปใช้ในการผลิตสถิติทางการอย่างแท้จริงนั้นเป็นเรื่องยาก เนื่องจากต้องหาข้อตกลงร่วมกันอย่างเป็นฉันทามติระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง  และถึงแม้ว่าจะมีมาตรฐานสถิติที่พัฒนาแล้วเสร็จพร้อมใช้งาน แต่ไม่ได้หมายความว่าหน่วยสถิติทางการต้องนำมาตรฐานสถิติไปใช้ในการผลิตสถิติทางการของตนเองทันที ทั้งนี้ขึ้นกับความพร้อมทั้งในแง่ของผลกระทบต่อกระบวนการผลิตสถิติ ความต่อเนื่องของข้อมูล ระบบฐานข้อมูล งบประมาณ บุคลากร ฯลฯ ซึ่งเป็นปัจจัยที่สำนักงานสถิติแห่งชาติควบคุมไม่ได้ทั้งหมด
ผลการวิเคราะห์ TOWS Matrix  นำไปสู่ข้อเสนอดังนี้ 
SO :  ใช้คณะอนุกรรมการกำหนดมาตรฐานสถิติ เป็นกลไกขับเคลื่อนให้เกิดความร่วมมือระหว่างหน่วยสถิติของรัฐ เพื่อพัฒนามาตรฐานสถิติประเทศไทยให้เป็นไปตามมาตรฐานสากล
ST  : ใช้ประโยชน์จากการจัดทำมาตรฐานสถิติร่วมกันโดยสร้างเครือข่ายความร่วมมือระหว่างหน่วยสถิติ เพื่อแลกเปลี่ยนประสบการณ์และความรู้ โดยมีสำนักงานสถิติแห่งชาติเป็นผู้ประสานงาน
WO : ใช้เทคโนโลยีสารสนเทศมาช่วยในการพัฒนาบุคลากรด้านมาตรฐานสถิติ และส่งเสริมให้มีการแลกเปลี่ยนข้อมูลตามกรอบมาตรฐาน SDMX เพื่อลดความซ้ำซ้อน สามารถเปรียบเทียบและแลกเปลี่ยนข้อมูลได้ทั้งในและต่างประเทศ
WT : กำหนดแนวทางในการพัฒนาศักยภาพของบุคลากรในหน่วยสถิติภาครัฐให้มีความรู้ความสามารถและทักษะในการจัดทำมาตรฐานสถิติและใช้ประโยชน์อย่างคุ้มค่า
 
จากการประเมินสถานการณ์ดังกล่าว ควรพัฒนามาตรฐานสถิติประเทศไทยให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากลโดยการมีส่วนร่วมของผู้ที่เกี่ยวข้อง และมีการพัฒนาศักยภาพบุคลากรในหน่วยผลิตสถิติทางการให้มีความรู้ด้านมาตรฐานสถิติ ตลอดจนมีการส่งเสริมการใช้มาตรฐานสถิติในการผลิตสถิติทางการซึ่งหากสามารถดำเนินการตามแนวทางนี้ได้สำเร็จ จะทำให้ประเทศไทยมีมาตรฐานสถิติที่สอดคล้องกับมาตรฐานสากล และสามารถแลกเปลี่ยนและใช้ประโยชน์ร่วมกันได้อย่างแท้จริง
 
ภาพ 6 กรอบแนวคิดการจัดทำแผนพัฒนามาตรฐานสถิติประเทศไทย