การบริหารจัดการระบบสถิติประเทศไทย

 

“สถิติ” สิ่งสำคัญสำหรับระบบบริหารราชการไทยเพื่อใช้ในการกำหนดนโยบาย การกำกับดูแล การติดตาม และการประเมินผลการดำเนินงานสำหรับการพัฒนาประเทศ ประเทศไทยมีลักษณะเป็นระบบสถิติแบบกระจายงาน โดยมีสำนักงานสถิติแห่งชาติทำหน้าที่เป็นหน่วยสถิติกลางของประเทศที่ทำการผลิตสถิติในแทบทุกสาขา ซึ่งส่วนใหญ่เป็นสถิติที่ได้จากการสำมะโนและสำรวจ และมีหน่วยงานภาครัฐอื่น ๆ อีกเป็นจำนวนมากที่ผลิตสถิติที่ได้จากการบริหารงาน งานทะเบียน และจากการผลิตสถิติตามความต้องการเฉพาะของหน่วยงาน แม้ว่าการผลิตสถิติภายใต้ระบบดังกล่าวมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง แต่เป็นการพัฒนาเพื่อตอบสนองการใช้งานเฉพาะของแต่ละหน่วยงานเป็นหลัก เกิดความซ้ำซ้อนในการผลิตสถิติ มีการใช้งบประมาณอย่างสิ้นเปลือง เกิดความเหลื่อมล้ำด้านมาตรฐานสถิติและคุณภาพของงานด้านสถิติ ขาดการบริหารจัดการในการผลิตและการบูรณาการสถิติอย่างเป็นระบบเพื่อให้ประเทศมีสถิติที่สำคัญสำหรับใช้เป็นองค์ความรู้ในการจัดทำนโยบายและแผน และใช้ในการตัดสินใจเพื่อกำหนดทิศทางในการพัฒนาประเทศ

พระราชบัญญัติสถิติ พ.ศ. 2550 จึงได้เพิ่มบทบาทสำคัญของสำนักงานสถิติแห่งชาติให้ทำหน้าที่บริหารจัดการระบบสถิติ ตามที่ได้ระบุไว้ในหลายมาตรา ได้แก่ มาตรา 6 ให้สำนักงานสถิติแห่งชาติมีอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้

(1) จัดทำแผนแม่บทเกี่ยวกับการดำเนินงานทางสถิติของรัฐ

(2) จัดทำมาตรฐานสถิติเสนอคณะรัฐมนตรีเพื่อให้ความเห็นชอบ

(3) ส่งเสริมและพัฒนางานสถิติของรัฐและเอกชน

(4) จัดทำสำมะโนหรือสำรวจตัวอย่าง หรืออำนวยการให้มีการสำรวจด้านต่างๆ ของประเทศ

(5) ประสานงานและหารือร่วมกับหน่วยงานเพื่อจัดทำแผนกำหนดความรับผิดชอบในการดำเนินงานทางสถิติตามแผนแม่บทตาม (1)

(6) แนะนำ ให้คำปรึกษา หรือความช่วยเหลือแก่หน่วยงานเกี่ยวกับการจัดทำแผนงาน และระเบียบวิธีในการจัดเก็บข้อมูล ตลอดจนการประมวลผล และการวิเคราะห์ผลสถิติ

(7) ประสานกับหน่วยงานในการสร้างเครือข่ายสถิติเพื่อให้ได้มาซึ่งฐานข้อมูลสถิติที่สำคัญและเป็นปัจจุบันของประเทศ

(8) ให้บริการสถิติแก่หน่วยงาน องค์กรเอกชน และบุคคลทั่วไป

(9) เผยแพร่สถิติและจัดให้มีการศึกษาอบรมวิชาความรู้เกี่ยวกับสถิติ

(10) ร่วมมือและประสานงานกับต่างประเทศและองค์การระหว่างประเทศในงานเกี่ยวกับสถิติ

(11) ปฏิบัติการอื่นตามที่มีกฎหมายกำหนด และตามที่คณะรัฐมนตรีมอบหมาย

มาตรา 7 ในการจัดทำแผนแม่บทตามมาตรา 7 (1) ให้สำนักงานสถิติแห่งชาติประสานกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและจัดทำให้สอดคล้องกับนโยบายและแผนพัฒนาประเทศและเมื่อคณะรัฐมนตรีให้ความเห็นชอบแล้วให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องปฏิบัติให้เป็นไปตามแผนแม่บทนั้น

มาตรา 8 หน่วยงานต้องจัดทำสถิติให้เป็นไปตามแผนกำหนดความรับผิดชอบตามมาตรา 6 (5) และดำเนินการให้ถูกต้องตามมาตรฐานสถิติ หน่วยงานใดไม่ปฏิบัติตามวรรคหนึ่ง ให้สำนักงานสถิติแห่งชาติรายงานคณะรัฐมนตรี เพื่อสั่งการตามที่เห็นสมควร”

สำนักงานสถิติแห่งชาติ ในฐานะหน่วยงานกลางในการบริหารระบบสถิติ จึงได้จัดทำแผนแม่บทระบบสถิติประเทศไทย พ.ศ. 2554-2558 โดยมีแนวทางการพัฒนาระบบสถิติคือ ควรเป็นการพัฒนาที่ไปในทิศทางเดียวกันการประสบการณ์ของนานาชาติและองค์กรระหว่างประเทศ กล่าวคือ

1. จัดระบบการประสานงานด้านสถิติของประเทศให้มีความชัดเจน โดยสำนักงานสถิติแห่งชาติเป็นหน่วยงานกลางร่วมดำเนินงานกับหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง

2. กำหนด “สถิติทางการ” (Official Statistis) โดยยึดหลักการพื้นฐานของสถิติทางการของ UN (Fundamental Priciples of Official Staitistics) เพื่อใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงของประเทศ โดยร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง พิจารณาและคัดเลือกสถิติทางการ และพิจารณาหน่วยงานรับผิดชอบจัดทำข้อมูล

3. พัฒนาการจัดทำ/การใช้ข้อมูลสถิติทางการจากการบริหารงาน (Administrative Records) ให้มากขึ้น

4. พัฒนาคุณภาพสถิติทางการ

5. พัฒนาการเชื่อมโยงและบูรณรการข้อมูลภาครัฐ เพื่อให้เกิดการใช้ประโยชน์ร่วมกัน

6. บริหารจัดการการจัดทำมาตรฐานฐานสถิติและส่งเสริมการนำไปใช้ประโยชน์

7. พัฒนาการให้บริการและการประชาสัมพันธ์เพื่อให้เกิดการใช้ประโยชน์จากข้อมูลสถิติในภาครัฐ เอกชน และประชาชน

แผนแม่บทระบบสถิติประเทศไทย พ.ศ. 2554-2558 จึงได้กำหนดแนวทาง กรอบการดำเนินงาน ยุทธศาสตร์ และกลไกในการพัฒนาสถิติ ทั้งด้านการจัดระบบสถิติ การผลิตสถิติ การบูรณาการและเชื่อมโยงข้อมูลสถิติ รูปแบบการนำเสนอและการเผยแพร่ โดยเน้นกระบวนการหารือและการมีส่วนร่วมของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ซึ่งผ่านความเห็นชอบจากคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 28 ธันวาคม 2553 และคณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบในการแปลงแผนแม่บทระบบสถิติประเทศไทย พ.ศ. 2554-2558 สู่การปฏิบัติ เมื่อวันที่ 4 เมษายน 2554 โดยแบ่งการบริหารจัดการข้อมูลสถิติออกเป็นรายสาขาทั้ง 21 สาขา1

โครงสร้างแผนยุทธศาสตร์ของแผนแม่บทระบบสถิติประเทศไทย พ.ศ. 2554 - 2558 ประกอบด้วย วิสัยทัศน์ พันธกิจ ประเด็นยุทธศาสตร์ ตัวชี้วัด เป้าประสงค์ กลยุทธ์ และผลผลิต ทั้งนี้ แผนแม่บทฯ ได้กำหนดวิสัยทัศน์ คือ “ประเทศไทยมีข้อมูลสถิติที่ทุกหน่วยงานร่วมกันขับเคลื่อนเพื่อให้เกิดสถิติทางการที่ใช้ในการพัฒนาประเทศ” โดยมี 3 ยุทธศาสตร์ ประกอบด้วย

ยุทธศาสตร์ที่ 1 การบริหารจัดการระบบสถิติอย่างมีประสิทธิภาพ

ยุทธศาสตร์ที่ 2 การพัฒนาข้อมูลสถิติให้มีมาตรฐาน

ยุทธศาสตร์ที่ 3 การให้บริการข้อมูลสถิติอย่างทั่วถึง

ซึ่งสำนักงานสถิติแห่งชาติได้ขับเคลื่อนการดำเนินงานผ่านกลไกการบริหารจัดการระบบสถิติของประเทศใน 3 ระดับ คือ ระดับนโยบาย ระดับภารกิจ และระดับพื้นที่ ได้แก่

1. ระดับนโยบาย - คณะกรรมการจัดระบบสถิติประเทศไทย 3 ด้าน (ด้านสังคม ด้านเศรษฐกิจ และด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม) เป็นองค์คณะระดับนโยบาย เพื่อกำหนดนโยบายด้านสถิติของประเทศ โดยมีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม เป็นประธาน ปลัดกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมเป็นรองประธาน คณะกรรมการประกอบด้วย ปลัดกระทรวง 19 กระทรวง เลขาธิการสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ ปลัดกรุงเทพมหานคร ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ เลขาธิการคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด เลขาธิการคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ ผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทย และผู้ทรงคุณวุฒิ โดยมีผู้อำนวยการสำนักงานสถิติแห่งชาติ เป็นกรรมการและเลขานุการ และรองผู้อำนวยการสำนักงานสถิติแห่งชาติ เป็นกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ - คณะกรรมการที่ปรึกษาด้านวิชาการ เพื่อให้คำปรึกษาแนะนำด้านวิชาการในการผลิตและให้บริการข้อมูลสถิติอย่างทั่วถึง เป็นธรรม และเข้าถึงได้ มีผู้ทรงคุณวุฒิ (ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.คุณหญิง สุชาดา กีระนันทน์) เป็นประธาน และผู้ทรงคุณวุฒิด้านสถิติ ด้านบริหารจัดการ ด้านเศรษฐศาสตร์ ด้านการวางแผน และด้านระบบสารสนเทศ เป็นกรรมการ โดยมีผู้อำนวยการสำนักงานสถิติแห่งชาติ เป็นกรรมการและเลขานุการ และรองผู้อำนวยการสำนักงานสถิติแห่งชาติ เป็นกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ

2. ระดับภารกิจ - คณะอนุกรรมการสถิติรายสาขา จำนวน 21 คณะ เป็นองค์คณะระดับปฏิบัติการ เพื่อจัดทำ/ทบทวนผังสถิติทางการจากการวิเคราะห์แผนพัฒนาสถิติและสังคมแห่งชาติ นโยบายรัฐบาล ประเด็นการพัฒนาที่สำคัญ และแผนพัฒนาที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งตัวบ่งชี้อันดับการพัฒนาประเทศ มีปลัดกระทรวงต่าง ๆ เป็นประธาน ผู้แทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทำหน้าที่เป็นอนุกรรมการ และผู้แทนหน่วยงานที่เป็นเจ้าภาพหลักเป็นอนุกรรมการและเลขานุการ - คณะอนุกรรมการพัฒนาคุณภาพและมาตรฐานสถิติ เป็นองค์คณะทางวิชาการ เพื่อพัฒนาคุณภาพสถิติทางการให้ได้มาตรฐานสากล มีผู้อำนวยการสำนักงานสถิติแห่งชาติเป็นประธาน ผู้ทรงคุณวุฒิด้านสถิติเป็นที่ปรึกษาอนุกรรมการ นักวิชาการ ผู้เชี่ยวชาญด้านสถิติ ด้านมาตรฐานสถิติ และด้านคุณภาพสถิติ รวมถึงนักวิจัย ผู้ผลิต และผู้ใช้สถิติทางการ เป็นอนุกรรมการ สำนักงานสถิติแห่งชาติ เป็นอนุกรรมการและเลขานุการ - คณะอนุกรรมการด้านวิชาการสถิติ เป็นองค์คณะทางวิชาการ เพื่อเป็นกลไกในการพัฒนางานวิชาการสถิติของประเทศ มีผู้ทรงคุณวุฒิด้านสถิติเป็นประธานและที่ปรึกษาอนุกรรมการ ผู้ทรงคุณวุฒิและคณาจารย์จากมหาวิทยาลัยที่มีความเชี่ยวชาญด้านสถิติ เป็นอนุกรรมการ สำนักงานสถิติแห่งชาติ เป็นอนุกรรมการและเลขานุการ - คณะอนุกรรมการด้านการเตรียมสารสนเทศเพื่อสนับสนุนการพัฒนาประเทศ เป็นองค์คณะ ทางวิชาการ เพื่อเป็นกลไกในการพัฒนางานการใช้ประโยชน์ข้อมูลสถิติตามประเด็นสำคัญของการพัฒนาประเทศ มีผู้ทรงคุณวุฒิด้านเศรษฐศาสตร์เป็นประธานและที่ปรึกษาอนุกรรมการ ผู้ทรงคุณวุฒิและคณาจารย์จากมหาวิทยาลัยที่มีความเชี่ยวชาญในสาขาต่าง ๆ เป็นอนุกรรมการ สำนักงานสถิติแห่งชาติ เป็นอนุกรรมการและเลขานุการ

3. ระดับพื้นที่ - คณะกรรมการสถิติระดับจังหวัด 76 จังหวัด เพื่อจัดทำข้อมูลสถิติทางการที่สำคัญ จำเป็น เพื่อสนับสนุนการตัดสินใจในระดับพื้นที่ มีผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นประธาน หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเป็นกรรมการ หัวหน้ากลุ่มงานการพัฒนายุทธศาสตร์จังหวัด หัวหน้ากลุ่มงานข้อมูลและสารสนเทศ สำนักงานจังหวัด และสถิติจังหวัด เป็นกรรมการและเลขานุการ - คณะกรรมการสถิติระดับกลุ่มจังหวัด 18 กลุ่มจังหวัด มีผู้ว่าราชการจังหวัดที่เป็นหัวหน้ากลุ่มจังหวัดเป็นประธาน ผู้ว่าราชการจังหวัดภายในกลุ่มจังหวัดเป็นที่ปรึกษา หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเป็นกรรมการ หัวหน้าสำนักบริหารยุทธศาสตร์กลุ่มจังหวัด และสถิติจังหวัด เป็นกรรมการและเลขานุการ